Bir makarna sosunu başarılı kılan, malzeme listesi kadar tekniktir: doğru tuzlanmış su, al dente pişirme, nişastalı makarna suyu ve sosun makarnaya tutunmasını sağlayan emülsiyon. Bu rehberde İtalyan mutfağının klasik soslarından dünya mutfağındaki yorumlara uzanan 20 sosu, her biri için tam ölçülerle bir araya getirdik. Guanciale, Pecorino Romano veya ricotta salata gibi Türkiye’de her zaman bulunamayan malzemeler için de en yakın sonucu veren muadilleri belirttik. Her sosun adı, ayrıntılı tarif sayfasına bağlantı verir.

Not: Tüm ölçüler 250 g kuru makarna (2–3 kişilik) içindir.

Her Sos İçin Geçerli 4 Temel Kural

  1. Bol ve tuzlu su: Her 100 g makarna için yaklaşık 1 litre su ve litre başına yaklaşık 10 g tuz kullanın. Peynirli ve guancialeli soslarda tuzlu malzemeler olduğu için tuzu biraz azaltın.
  2. Al dente pişirin: Makarnayı, paketteki süreden 1–2 dakika önce süzerek sosun içinde pişmeye devam ettirin.
  3. Makarna suyunu ayırın: Süzmeden önce en az 1 kupa (200–250 ml) pişirme suyu ayırın. Bu suyun nişastası, yağı ve peyniri birbirine bağlayarak sosun kremsi görünmesini sağlar.
  4. Makarnayı sosla birleştirin: Sosu makarnanın üzerine dökmek yerine makarnayı sos tavasına alın. Birkaç kaşık makarna suyuyla 1–2 dakika hızlıca karıştırın.

Hangi Sos Hangi Makarnayla?

Makarna türüUygun soslar
Uzun ve ince (spagetti, linguine, bucatini)Yağ ve emülsiyon bazlı soslar, hafif domates sosları, deniz ürünleri
Geniş ve yassı yumurtalı (tagliatelle, fettuccine)Tereyağı ve peynirli soslar, uzun pişen et ragùları
Borusal (penne, rigatoni)Koyu domates sosları, içine dolan kıymalı ve sebzeli soslar
Kısa ve kıvrımlı (trofie, fusilli, farfalle)Pesto, sebzeli ve hafif kremalı soslar

Peynir ve Emülsiyon Bazlı Soslar

1. Cacio e Pepe

Menşei: Roma | Makarna: Tonnarelli veya spagetti

  • 100 g Pecorino Romano, ince rendelenmiş (muadil: 60 g eski kaşar + 40 g İzmir tulumu)
  • 2 çay kaşığı iri çekilmiş karabiber
  • 150–200 ml makarna suyu
  1. Karabiberi kuru tavada kokusu çıkana kadar 30–40 saniye ısıtın, üzerine bir kepçe makarna suyu ekleyin.
  2. Rendelenmiş peyniri bir kasede birkaç kaşık ılık (kaynar olmayan) makarna suyuyla ezerek koyu bir krema haline getirin.
  3. Al dente makarnayı tavaya alın ve ocağı kapatın. Peynir kremasını ekleyip hızlıca karıştırın. Kıvamı makarna suyuyla ayarlayın.

Püf noktası: Peynir çok sıcakta topaklanır. Tulum gibi muadiller daha da hızlı topaklandığı için peyniri mutlaka ocak kapalıyken ekleyin.

2. Pasta alla Gricia

Menşei: Lazio | Makarna: Rigatoni

  • 120 g guanciale, çubuk doğranmış (muadil: dana bacon)
  • 60 g Pecorino Romano (muadil: İzmir tulumu)
  • 1 çay kaşığı çekilmiş karabiber
  • 100–150 ml makarna suyu
  1. Guanciale’yi soğuk tavaya alıp orta ateşte, yağını bırakıp çıtırlaşana kadar 8–10 dakika pişirin.
  2. Makarnayı tavaya alın, bir kepçe makarna suyuyla 1–2 dakika karıştırın.
  3. Ocağı kapatın, peyniri ve karabiberi ekleyip makarna suyuyla parlak bir sos elde edene kadar karıştırın.

Püf noktası: Gricia, carbonara ve amatriciana’nın “atası” sayılır. Yumurta ve domates içermez, lezzetini guanciale yağı ile peynirden alır.

3. Carbonara

Menşei: Roma | Makarna: Spagetti veya rigatoni

  • 120 g guanciale (muadil: dana bacon)
  • 3 yumurta sarısı + 1 tam yumurta
  • 60 g Pecorino Romano (muadil: 40 g eski kaşar + 20 g tulum)
  • 1 çay kaşığı çekilmiş karabiber
  1. Yumurtaları, peyniri ve karabiberi bir kasede koyu bir krema olana kadar çırpın.
  2. Guanciale’yi çıtırlaştırın ve ocağı kapatın.
  3. Al dente makarnayı guancialeli tavaya alıp karıştırın. Tava hafif soğuyunca yumurtalı karışımı ekleyin ve 2–3 kaşık makarna suyuyla sürekli karıştırın. Sos, yumurtanın pişip kremamsı bir kıvam aldığı 70 °C civarında kalınca ipeksi bir hale gelir.

Püf noktası: Carbonarada krema kullanılmaz. Tava çok sıcaksa yumurta çırpılmış yumurtaya döner, çok soğuksa sos çiğ ve sulu kalır.

4. Fettuccine Alfredo (Roma usulü)

Menşei: Roma | Makarna: Taze fettuccine

  • 60 g oda sıcaklığında tereyağı
  • 80 g Parmigiano Reggiano, ince rendelenmiş (muadil: eski kaşar)
  • 100–150 ml makarna suyu
  1. Tereyağını geniş bir kaseye ya da tavaya alın.
  2. Süzülen makarnayı bir kepçe pişirme suyuyla birlikte tereyağının üzerine ekleyin.
  3. Peyniri azar azar ekleyip makarnayı sos parlak ve kremsi olana kadar çevirin.

Püf noktası: 1914’te Romalı Alfredo di Lelio’nun hazırladığı orijinal tarifte yalnızca tereyağı ve Parmesan vardır. Kremalı versiyon, tarifin Amerika’daki yorumudur.

5. Quattro Formaggi

Menşei: Kuzey İtalya | Makarna: Penne veya gnocchi

  • 50 g Gorgonzola (muadil: Erzurum küflü civil peyniri ya da herhangi bir mavi peynir)
  • 50 g Fontina (muadil: tam yağlı taze kaşar)
  • 50 g Taleggio veya mozzarella (muadil: dil peyniri)
  • 40 g Parmigiano Reggiano (muadil: eski kaşar)
  • 150 ml süt veya krema, 1 tutam muskat
  1. Sütü küçük bir tencerede kaynatmadan ısıtın.
  2. Küp doğranmış yumuşak peynirleri ekleyip kısık ateşte karıştırarak eritin.
  3. Makarnayı sosa alın, rendelenmiş sert peyniri ve muskatı ekleyip karıştırın.

Püf noktası: Sos kaynarsa peynir yağını bırakır ve tanelenir. Isıyı düşük, süreyi kısa tutun.

Domates Bazlı Soslar

6. Amatriciana

Menşei: Amatrice (Lazio) | Makarna: Bucatini veya spagetti

  • 120 g guanciale (muadil: dana bacon)
  • 400 g konserve soyulmuş domates (elle ezilmiş) veya rendelenmiş taze domates
  • 50 ml kuru beyaz şarap (isteğe bağlı)
  • ½ çay kaşığı pul biber
  • 50 g Pecorino Romano (muadil: tulum)
  1. Guanciale’yi kendi yağında çıtırlaştırın. Şarap kullanıyorsanız ekleyip buharlaştırın.
  2. Domates ve pul biberi ekleyin, sos koyulaşana kadar 12–15 dakika pişirin.
  3. Makarnayı sosa alın, ocaktan indirince peyniri ekleyip karıştırın.

Püf noktası: Amatrice belediyesinin tarifinde soğan ve sarımsak yoktur. Guanciale tuzlu olduğu için tuzu en sonda ayarlayın.

7. Arrabbiata

Menşei: Roma | Makarna: Penne rigate

  • 400 g konserve domates
  • 3 diş sarımsak, ince dilimlenmiş
  • 1–2 kuru acı biber veya 1 çay kaşığı pul biber
  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı
  • Bir avuç kıyılmış maydanoz
  1. Sarımsak ve acı biberi zeytinyağında kısık ateşte, sarımsak renk almadan 1–2 dakika ısıtın.
  2. Domatesi ekleyip 12–15 dakika koyulaştırın, tuzunu ayarlayın.
  3. Makarnayı sosla birleştirip maydanozla servis edin.

Püf noktası: “Arrabbiata” İtalyanca “öfkeli” demektir ve adını sosun acılığından alır. Geleneksel olarak üzerine peynir eklenmez.

8. Marinara

Menşei: Napoli | Makarna: Spagetti

  • 400 g konserve soyulmuş domates
  • 2 diş sarımsak
  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 1 çay kaşığı kuru kekik (İtalyan oregano)
  • Birkaç fesleğen yaprağı (isteğe bağlı)
  1. Ezilmiş sarımsağı zeytinyağında hafifçe ısıtın.
  2. Domatesleri elle ezerek ekleyin, kekik ve tuzla 15–20 dakika pişirin.
  3. Makarnayı sosla birleştirin, fesleğen yapraklarıyla servis edin.

Püf noktası: Adı “denizci usulü” anlamına gelse de içinde deniz ürünü yoktur. Az malzemeli bir sos olduğu için domatesin kalitesi sonucu doğrudan belirler.

9. Puttanesca

Menşei: Napoli ve Lazio | Makarna: Spagetti

  • 400 g konserve domates
  • 60 g çekirdeksiz siyah zeytin (Gaeta tipi veya Gemlik)
  • 1 yemek kaşığı kapari (yıkanmış)
  • 3 hamsi (ançüez) fileto
  • 2 diş sarımsak, ½ çay kaşığı pul biber
  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı, kıyılmış maydanoz
  1. Hamsi filetolarını sarımsak ve pul biberle birlikte zeytinyağında ezerek eritin.
  2. Domates, zeytin ve kapariyi ekleyip 10–12 dakika pişirin.
  3. Makarnayı sosla birleştirip maydanoz serpin.

Püf noktası: Napoli versiyonunda genellikle hamsi kullanılmaz; Roma versiyonunda kullanılır. Hamsi, zeytin ve kapari tuzlu olduğu için sosa tuz eklemeden önce tadına bakın.

10. Penne alla Vodka

Menşei: İtalya ve ABD | Makarna: Penne rigate

  • 1 küçük soğan veya 2 arpacık soğan, ince kıyılmış
  • 2 yemek kaşığı tereyağı
  • 2 yemek kaşığı domates salçası + 150 g domates püresi (passata)
  • 40 ml votka (alkolsüz: 1 tatlı kaşığı elma sirkesi + 2 yemek kaşığı su)
  • 100 ml krema
  • 30 g Parmigiano Reggiano (muadil: eski kaşar), ½ çay kaşığı pul biber
  1. Soğanı tereyağında yumuşayana kadar soteleyin. Salçayı ekleyip 2 dakika kavurun.
  2. Votkayı ekleyin ve alkol kokusu gidene kadar 1–2 dakika pişirin. Domates püresini ekleyip 5 dakika pişirin.
  3. Kremayı ve pul biberi ekleyin. Makarnayı ve peyniri ekleyip makarna suyuyla kıvamı ayarlayın.

Püf noktası: Votka, domatesin aromasını belirginleştirir ve sosa hafif bir keskinlik verir. Alkolsüz versiyonda sirkeyi fazla kullanmayın.

Et Bazlı, Uzun Pişen Sos

11. Ragù alla Bolognese

Menşei: Bologna | Makarna: Tagliatelle (Bologna’da spagettiyle yapılmaz)

  • 300 g orta yağlı dana kıyma
  • 50 g soğan, 50 g havuç, 50 g sap kereviz (çok ince kıyılmış)
  • 2 yemek kaşığı zeytinyağı veya tereyağı
  • 100 ml kuru beyaz şarap (alkolsüz: aynı miktarda et suyu)
  • 1 yemek kaşığı domates salçası + 150 g domates püresi
  • 100 ml süt
  • 300 ml sıcak et suyu
  1. Soğan, havuç ve kerevizi yağda kısık ateşte 8–10 dakika yumuşatın.
  2. Kıymayı ekleyip suyunu çekene ve hafif kahverengileşene kadar kavurun. Şarabı ekleyip buharlaştırın.
  3. Salça ve domates püresini ekleyin. Sütü ekleyip çekmesini bekleyin.
  4. Et suyunu ekleyin, kapağı aralık bırakıp en kısık ateşte en az 2 saat pişirin. Gerekirse arada sıcak et suyu ekleyin.

Püf noktası: Bologna ragùsü domatesli bir sos değil, domates katkılı bir et sosudur. Uzun pişirme süresi ve süt, etin yumuşak ve sosun yuvarlak bir tat almasını sağlar.

Zeytinyağı ve Sarımsak Bazlı Sos

12. Aglio e Olio

Menşei: Napoli | Makarna: Spagetti

  • 60 ml sızma zeytinyağı
  • 4 diş sarımsak, ince dilimlenmiş
  • ½–1 çay kaşığı pul biber
  • ½ demet maydanoz, ince kıyılmış
  • 150 ml makarna suyu
  1. Zeytinyağını, sarımsağı ve pul biberi soğuk tavaya alın. Kısık ateşte sarımsak açık altın rengini alana kadar ısıtın.
  2. Bir kepçe makarna suyu ekleyin ve tavayı sallayarak yağı suyla birleştirin.
  3. Makarnayı ekleyip sos kremsi bir hal alana kadar 1–2 dakika çevirin. Maydanozla bitirin.

Püf noktası: Sarımsak kararsa sos acılaşır; baştan başlamak gerekir. Sosun kremsi görünümü makarna suyundaki nişasta ile yağın emülsiyonundan gelir.

Yeşil Soslar

13. Pesto Genovese

Menşei: Cenova (Liguria) | Makarna: Trofie veya linguine

  • 50 g taze fesleğen yaprağı (yaklaşık 2 büyük demet)
  • 30 g çam fıstığı (muadil: kabuğu soyulmuş çiğ badem)
  • 1 diş sarımsak
  • 40 g Parmigiano Reggiano ve 20 g Pecorino (muadil: eski kaşar ve tulum)
  • 80–100 ml sızma zeytinyağı, 1 tutam iri tuz
  1. Sarımsak, tuz ve çam fıstığını havanda ya da kısa aralıklarla çalıştırdığınız bir rondoda ezin.
  2. Fesleğeni ekleyip ezin. Peynirleri ve zeytinyağını ekleyip karıştırın.
  3. Pestoyu, süzülmüş makarnaya ocak kapalıyken 2–3 kaşık makarna suyuyla açarak karıştırın.

Püf noktası: Pesto pişirilmez. Rondoyu uzun süre çalıştırırsanız ısınan bıçaklar fesleğeni karartır. Ligurya’da makarnaya haşlanmış patates ve taze fasulye de eklenir.

14. Salsa Verde (Bagnet Verd)

Menşei: Piemonte | Makarna: Spagetti veya linguine

  • 40 g maydanoz yaprağı (yaklaşık 1 demet)
  • 1 yemek kaşığı kapari
  • 3 hamsi (ançüez) fileto
  • 1 diş sarımsak
  • 1 dilim bayat ekmek içi (1 yemek kaşığı üzüm sirkesine batırılmış)
  • 1 haşlanmış yumurta sarısı (isteğe bağlı)
  • 100 ml sızma zeytinyağı
  1. Maydanoz, kapari, hamsi ve sarımsağı bıçakla çok ince kıyın.
  2. Sirkeli ekmek içini ve yumurta sarısını ezip ekleyin, zeytinyağıyla açın.
  3. Sosu sıcak makarnaya birkaç kaşık makarna suyuyla karıştırın.

Püf noktası: Piemonte’de bagnet verd aslında haşlanmış etler (bollito misto) için yapılır. Makarnada kullanımı hafif ve ferah bir yorumdur.

Deniz Ürünlü Soslar

15. Spaghetti alle Vongole

Menşei: Napoli | Makarna: Spagetti veya linguine

  • 500 g kabuklu kum midyesi (vongole)
  • 3 diş sarımsak, ½ çay kaşığı pul biber
  • 4 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 100 ml kuru beyaz şarap (alkolsüz: 2 yemek kaşığı limon suyu + 4 yemek kaşığı su)
  • ½ demet maydanoz
  1. Kum midyelerini 1–2 saat tuzlu soğuk suda bekleterek kumunu bıraktırın. Kabuğu kırık olanları ve dokunduğunuzda kapanmayan açık kabukluları atın.
  2. Sarımsak ve pul biberi zeytinyağında ısıtın. Midyeleri ve şarabı ekleyip kapağı kapatın, kabuklar açılana kadar 3–4 dakika pişirin. Açılmayanları atın.
  3. Al dente makarnayı midyelerin suyuna ekleyin, 1–2 dakika çevirin. Maydanozla bitirin.

Püf noktası: Kum midyesi bulamazsanız kabuklu Karadeniz midyesi kullanabilirsiniz. Hazır midye içi, kabuklu midyenin sosa verdiği deniz suyu tadını vermez.

16. Spaghetti al Nero di Seppia

Menşei: Venedik | Makarna: Spagetti

  • 300 g temizlenmiş sepya (mürekkep balığı), şerit doğranmış
  • 8 g sepya mürekkebi (genellikle 2 küçük paşet)
  • 1 küçük soğan, 2 diş sarımsak
  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 100 ml kuru beyaz şarap, kıyılmış maydanoz
  1. Soğan ve sarımsağı zeytinyağında yumuşatın. Sepyayı ekleyip 2–3 dakika çevirin.
  2. Şarabı ekleyip buharlaştırın. Mürekkebi bir kepçe makarna suyuyla açıp ekleyin ve 5 dakika pişirin.
  3. Makarnayı sosa alın, kıvamı makarna suyuyla ayarlayıp maydanozla servis edin.

Püf noktası: Bu sosun muadili yoktur. Sepya mürekkebini balıkçılardan ya da deniz ürünleri satan marketlerden paşet halinde bulabilirsiniz.

Sebzeli Soslar

17. Pasta alla Norma

Menşei: Catania (Sicilya) | Makarna: Rigatoni veya maccheroni

  • 1 büyük patlıcan (yaklaşık 400 g), küp doğranmış
  • 400 g konserve domates
  • 2 diş sarımsak, 3 yemek kaşığı zeytinyağı
  • Birkaç fesleğen yaprağı
  • 60 g ricotta salata (muadil: kurutulmuş tuzlu lor ya da tulum)
  • Kızartmak için sıvı yağ
  1. Patlıcanları tuzlayıp 20 dakika bekletin, kurulayın ve kızgın yağda altın rengi olana kadar kızartın.
  2. Sarımsağı zeytinyağında ısıtın, domatesi ekleyip 15 dakika pişirin. Fesleğeni ekleyin.
  3. Makarnayı sosla karıştırın, üzerine patlıcanları ve rendelenmiş peyniri ekleyin.

Püf noktası: Lor yumuşaksa rendelenmez. 100 °C fırında 10–15 dakika kurutup soğuttuktan sonra rendeleyin.

18. Primavera

Menşei: New York (1970’ler) | Makarna: Farfalle veya fettuccine

  • 300 g karışık bahar sebzesi (kuşkonmaz, bezelye, kabak, brokoli, cherry domates)
  • 2 diş sarımsak
  • 2 yemek kaşığı tereyağı + 2 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 40 g Parmigiano Reggiano (muadil: eski kaşar)
  • 1 limonun rendelenmiş kabuğu
  1. Sert sebzeleri (brokoli, kuşkonmaz) makarnanın piştiği suda 2 dakika haşlayıp alın.
  2. Sarımsağı yağlarda ısıtın, tüm sebzeleri ekleyip diri kalacak şekilde 3–4 dakika soteleyin.
  3. Makarnayı, peyniri, limon kabuğunu ve biraz makarna suyunu ekleyip karıştırın.

Püf noktası: Primavera İtalyanca “bahar” demektir. Sebzelerin rengini ve çıtırlığını korumak için fazla pişirmeyin.

Dünya Mutfağından Yorumlar

19. Japon Napolitan

Menşei: Yokohama, Japonya | Makarna: Kalın spagetti

  • 4–5 yemek kaşığı ketçap
  • 2 sosis veya 80 g dilim jambon
  • ½ soğan, 1 yeşil biber, 100 g mantar (dilimlenmiş)
  • 1 yemek kaşığı tereyağı
  • Servis için rendelenmiş Parmesan veya eski kaşar
  1. Soğan, biber, mantar ve sosisi tereyağında soteleyin.
  2. Ketçabı ekleyip 1–2 dakika kavurarak koyulaştırın.
  3. Makarnayı ekleyip karıştırın, üzerine peynir serperek servis edin.

Püf noktası: Ketçabı tavada kavurmak ekşi tadını yumuşatır ve sosu derinleştirir. Bu yemek İtalyan değil, Japon mutfağının Batı esintili (yōshoku) bir klasiğidir.

20. Limonlu Tahinli Makarna

Menşei: Orta Doğu esintili modern mutfak | Makarna: Spagetti veya fusilli

  • 4 yemek kaşığı (60 g) tahin
  • ½ limonun suyu ve rendelenmiş kabuğu
  • 1 diş sarımsak, rendelenmiş
  • 100–150 ml makarna suyu
  • Kıyılmış maydanoz ve pul biber
  1. Tahin, limon suyu, limon kabuğu ve sarımsağı bir kasede karıştırın.
  2. Sıcak makarna suyunu azar azar ekleyerek kremamsı bir sos elde edin.
  3. Makarnayı sosla karıştırın, maydanoz ve pul biberle servis edin.

Püf noktası: Tahin, limonla karıştırılınca önce koyulaşır. Su eklemeye devam edince yeniden incelir ve pürüzsüzleşir.

Diyet ve Alerjen Notları

  • Vejetaryen: Cacio e pepe, Alfredo, Quattro Formaggi, Arrabbiata, Marinara, Pesto, Norma, Primavera (peynirlerin hayvansal maya içerebileceğini unutmayın)
  • Vegan: Marinara, Arrabbiata, Aglio e Olio (peynirsiz), limonlu tahinli makarna
  • Alerjenler: Tüm tarifler buğday makarnası nedeniyle gluten içerir. Ayrıca tariflere göre süt ürünleri, yumurta, balık (hamsi), yumuşakçalar (midye, sepya), sert kabuklu yemişler (pesto) ve susam (tahin) bulunur.

Sık Sorulan Sorular

Makarna suyuna yağ eklemek gerekir mi?

Hayır. Yağ suyun yüzeyinde kalır ve makarnanın yapışmasını engellemez. Üstelik makarnanın yüzeyini kaplayarak sosun tutunmasını zorlaştırır. Yapışmayı önlemenin yolu bol su kullanmak ve ilk dakikalarda karıştırmaktır.

Pişen makarna yıkanmalı mı?

Sıcak servis edilecek makarnalar yıkanmaz. Yüzeydeki nişasta sosun tutunmasını sağlar. Makarna salatası yapacaksanız soğuk suyla durulamak pişmeyi durdurur.

Pecorino Romano yerine ne kullanılır?

En yakın sonucu, iyi olgunlaşmış eski kaşar ile İzmir tulumunun karışımı verir. İtalyan peynirleri hakkında daha fazla bilgi için İtalyan Peynirleri Rehberi‘ne göz atabilirsiniz.

Spagetti’ye özel daha fazla ölçülü tarif için 8 Spagetti Tarifi yazımızı inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar